Pomoc społeczna jest formą wsparcia państwa i samorządu skierowaną do osób oraz rodzin, które znajdują się w trudnej sytuacji życiowej i nie są w stanie samodzielnie przezwyciężyć występujących problemów. Jej podstawowym celem jest umożliwienie osobom i rodzinom zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, zapewnienie im godnych warunków życia, a także podejmowanie działań zmierzających do usamodzielnienia oraz integracji ze środowiskiem.

Na podstawie art. 7 ustawy o pomocy społecznej prawo do udzielenia wsparcia ze środków społecznych przysługuje osobom i rodzinom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić niezbędnych potrzeb życiowych z powodu:

• ubóstwa,
• sieroctwa,
• bezdomności,
• bezrobocia,
• niepełnosprawności,
• długotrwałej lub ciężkiej choroby,
• przemocy w rodzinie,
• potrzeby ochrony macierzyństwa lub wielodzietności,
• bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego, zwłaszcza w rodzinach niepełnych lub wielodzietnych,
• trudności w integracji osób, które otrzymały w Rzeczypospolitej Polskiej  status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą,
• trudności w przystosowaniu do życia po zwolnieniu z zakładu karnego,
• alkoholizmu lub narkomanii,
• zdarzenia losowego i sytuacji kryzysowej,
• klęski żywiołowej lub ekologicznej.

Poza spełnieniem ww. przesłanek, dochód osób i rodzin ubiegających się o przyznanie świadczeń pieniężnych nie może przekraczać kryterium dochodowego ustalonego w oparciu o próg interwencji socjalnej.

Kryterium dochodowym dla osoby samotnie gospodarującej jest dochód nie przekraczający kwoty 1010 zł, natomiast dla osoby w rodzinie - kwota 823 zł (art. 8 ustawy o pomocy społecznej).

Dochód rodziny – suma miesięcznych dochodów osób w rodzinie ustalonych zgodnie z art. 8 ust. 3 – 13 ww. ustawy.

W systemie pomocy społecznej przez rodzinę rozumie się osoby spokrewnione i niespokrewnione, pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące.

Do korzystania z pomocy ze środków społecznych przez osoby uzyskujące dochód z prowadzenia gospodarstwa rolnego uprawnia kwota dochodu z 1 ha przeliczeniowego w wys. 459 zł.

Osobie odbywającej karę pozbawienia wolności nie przysługuje prawo do świadczeń z pomocy społecznej. Osobie tymczasowo aresztowanej zawiesza się prawo do świadczeń z pomocy społecznej. Za okres tymczasowego aresztowania nie udziela się świadczeń (art. 13 ustawy o pomocy społecznej).

Formy pomocy społecznej

Pomoc społeczna może być udzielana w różnych formach, w zależności od indywidualnej sytuacji osoby lub rodziny. Jedną z podstawowych form jest pomoc pieniężna. Może ona obejmować między innymi:

• zasiłek stały - przeznaczony przede wszystkim dla osób, które z powodu wieku lub niezdolności do pracy spełniają ustawowe warunki do otrzymywania tego świadczenia
• zasiłek okresowy - może być przyznawany osobom i rodzinom, których dochód jest niewystarczający, zwłaszcza w związku z bezrobociem, długotrwałą chorobą lub niepełnosprawnością
• zasiłek celowy - może natomiast służyć zaspokojeniu konkretnej niezbędnej potrzeby, np. zakupowi

Drugą ważną formą jest pomoc niepieniężna. Obejmuje ona między innymi pracę socjalną, poradnictwo specjalistyczne, interwencję kryzysową, zapewnienie posiłku, ubrania lub schronienia, usługi opiekuńcze oraz specjalistyczne usługi opiekuńcze. Pomoc niepieniężna ma często na celu nie tylko zaspokojenie bieżących potrzeb, ale również rozwiązanie problemów, które doprowadziły osobę lub rodzinę do trudnej sytuacji.

Istotnym elementem pomocy społecznej jest praca socjalna. Polega ona na działalności pracownika socjalnego ukierunkowanej na poprawę funkcjonowania osoby lub rodziny, wzmacnianie jej samodzielności oraz pomoc w rozwiązywaniu problemów życiowych. Pracownik socjalny może pomagać między innymi w uzyskaniu świadczeń, kontaktach z instytucjami, rozwiązaniu problemów rodzinnych, mieszkaniowych lub zawodowych oraz w korzystaniu z dostępnych usług i form wsparcia.

Osobom, które z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności wymagają pomocy w codziennym funkcjonowaniu, mogą być przyznane usługi opiekuńcze. Obejmują one między innymi pomoc
w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, opiekę higieniczną, pielęgnację zaleconą przez lekarza oraz – w miarę możliwości – zapewnienie kontaktów z otoczeniem. W szczególnych przypadkach mogą być przyznawane również specjalistyczne usługi opiekuńcze dostosowane do rodzaju schorzenia lub niepełnosprawności.

Pomoc może być także udzielana poprzez zapewnienie schronienia, posiłku i niezbędnego ubrania osobom, które nie są w stanie zapewnić sobie tych podstawowych potrzeb. Osoby w kryzysie bezdomności mogą korzystać między innymi z noclegowni, schronisk lub innych placówek zapewniających odpowiednią formę wsparcia.

Kolejną formą pomocy jest poradnictwo specjalistyczne, w szczególności prawne, psychologiczne i rodzinne. Jest ono kierowane do osób i rodzin, które potrzebują wsparcia w rozwiązaniu problemów prawnych, rodzinnych, emocjonalnych lub wychowawczych.

W sytuacjach nagłych może zostać udzielona interwencja kryzysowa. Jest to forma pomocy osobom i rodzinom znajdującym się w sytuacji kryzysowej, mająca na celu przywrócenie równowagi psychicznej i zdolności do samodzielnego radzenia sobie z problemem. W uzasadnionych przypadkach może obejmować również zapewnienie czasowego schronienia.

Pomoc społeczna obejmuje również wsparcie osób starszych i niesamodzielnych, między innymi poprzez kierowanie do domu pomocy społecznej, jeżeli osoba wymaga całodobowej opieki i nie może funkcjonować samodzielnie w swoim dotychczasowym miejscu zamieszkania. Domy pomocy społecznej zapewniają całodobową opiekę oraz zaspokajają podstawowe potrzeby bytowe, opiekuńcze i wspomagające mieszkańców.

Rodzaje pomocy

Można wyróżnić pomoc finansową, rzeczową, usługową, doradczą, opiekuńczą i instytucjonalną. Pomoc finansowa polega przede wszystkim na przyznawaniu odpowiednich świadczeń pieniężnych. Pomoc rzeczowa może obejmować zapewnienie żywności, odzieży, opału czy innych niezbędnych przedmiotów. Pomoc usługowa obejmuje m.in. usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze. Pomoc doradcza jest związana z poradnictwem i pracą socjalną, natomiast pomoc instytucjonalna może polegać na zapewnieniu pobytu i opieki w odpowiedniej placówce.

Pomoc społeczna może być udzielana indywidualnie osobie, całej rodzinie, a w niektórych sytuacjach również większej społeczności lokalnej. Przy udzielaniu wsparcia bierze się pod uwagę sytuację życiową, dochodową, rodzinną, zdrowotną i mieszkaniową osoby lub rodziny. Wsparcie powinno być dostosowane do rzeczywistych potrzeb i możliwości osoby korzystającej z pomocy.

Podsumowując, pomoc społeczna jest systemem wsparcia przeznaczonym przede wszystkim dla osób i rodzin, które z różnych przyczyn znalazły się w trudnej sytuacji życiowej. Obejmuje zarówno świadczenia pieniężne, jak i pomoc rzeczową, usługi opiekuńcze, pracę socjalną, poradnictwo oraz pomoc świadczoną w wyspecjalizowanych placówkach. Jej zadaniem jest nie tylko zaspokojenie podstawowych potrzeb, ale także przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu, wzmacnianie samodzielności oraz umożliwienie osobom korzystającym ze wsparcia możliwie niezależnego funkcjonowania w społeczeństwie.